 |
Crkve brvnare
Danas na Zlatiboru postoje tri crkve brvnare. To
su crkvice malih dimenzija kojih je nekada bilo više, a danas
postoje još samo u selima Dobroselici, Jablanici i Kućanima.
-
Crkva brvnara u Dobroselici iz 1821-ve
godine čuva ikone Janka Mihailovića Molera i Aleksija Lazovića.
Osim Mitra Udovičića iz sela Stubla, imena ostalih graditelja
nisu zabeležena. Sva njena arhiva i biblioteka je uništena za
vreme Prvog svetskog rata, samo je sačuvan mali broj knjiga koje
se i danas koriste. Prema legendi, tu crkvu je podigao sebi za
zadužbinu jedan hajduk. Turci su je iz osvete prema njemu
zapalili 1809-te godine, ali ju je iznenadna kiša spasila.
1821-ve godine je obnovljena, zajedno sa grobljem koje je takođe
osnovao onaj hajduk. Dužina crkve iznosi 7,60, širina 5, a
visina zida 2,40 metara. Crkvica je u početku bila pokrivena
šindrom, ali je 1938. godine, zalaganjem sveštenika Blagoja
Šišakovića, pokrivena crepom, čime nije izgubila svoj prvobitni
izgled. Oltar brvnare je zaokrugljen, a ikonostas je drven i
obojen plavom bojom koja podražava mermer. Na severnoj spoljnjoj
strani u brvnu je urezan natpis zidati se 1821, što znači da je
tad crkva podignuta ili obnovljena.
-
Crkva brvnara u Donjoj Jablanici podignuta je 1838-me godine, a okružena je manjim drvenim
građevinama istaknutih porodica iz sela, tzv. sobrašicama. Imena
graditelja su ostala nepoznata, ali izgleda da su to bili
meštani, osim jednog, koji je bio sa Tare. Dužina crkvice je 11,
a širina 5 metara. Oltar je zaokrugljen, dok je ikonostas sasvim
lepo oblikovan.
-
Crkva brvnara u Peti, zaseoku Kućana,
najmanja je crkva brvnara na Zlatiboru. U njoj se nalaze carske
dveri Simeona Lazovića iz 1780-te godine. Turci su je zapalili
tokom Prvog srpskog ustanka, a obnovljena je 1832-ge godine.
Prestala je da opslužuje i njen inventar je prenet u crkvu u
Negbini, a u njoj su ostala samo vrata od velike istorijske i
umetničke vrednosti, koja su nestala.
I u drugim selima su postojale crkve brvnare, ali
su ih Turci popalili ili su propale. Postojala je jedna na
krivorečkom groblju u Cerovu, čiji temelji su se do skoro poznavali,
a veruje se da su se ovakve crkve nalazile i na mestima zvanim
crkvine, kojih ima u skoro svim zlatiborskim selima.
Putujući preko Zlatibora 1826-te godine, Joakim Vujić je posetio
crkvu u Cerovu i o tome pisao u svojoj knjizi "Putešestvije po
Serbiji": Posle ručka sa popom Tucovićem i mojim momkom krenem se
odavde, pređem potom Grabovicu, prispem jednoj maloj, od drveta
načinjenoj crkvi, koja hram jest svjati prorok Ilija. Pri ovoj crkvi
su od 1837-me do 1860-te godine vođeni matični protokoli. Kad je
1859-te godine podignuta crkva u Mačkatu, u nju je prenet inventar
iz ove crkvice.
Crkva Svetih Petra i Pavla je zidana 1821-ve, trudom
rujanskog serdara Jovana Mićića i meštana iz okoline. Čuva više
vrednih ikona, među kojima su i one koje je naslikao Simeon Lazović.
Crkva u Mačkatu iz 1859-te čuva ikone Aleksija Lazovića.
Crkva u Bijeloj Rijeci potiče iz doba Nemanjića. U njoj se
nalaze carske dveri koje je slikao Aleksije Lazović 1817-te godine.
Muzej na otvorenom "Staro selo" u Sirogojnu čuva najlepše
primjerke zlatiborskih kuća i drugih građevina nekada potrebnih za
život. Spomen-česme
Spomen-česme se nalaze u Čajetini ("...u spomen na srećno
spasenje Nj.v. kralja Milana u Ivanjdanskom atentatu..." i "...u
slavu besmrtnih ratnika sreza zlatiborskog palih u ratovima za
oslobođenje i ujedinjenje 1912-1918..."), na Oku (podignuta
ratnicima od 1912-te do 1918-te godine iz sela Semegnjeva, Branežaca
i Šljivovice), i Popovoj Vodi (izginulim ratnicima od 1912-te do
1918-te iz sela Drijetnja, Ljubanja, Kačera, Mačkata i Krive Rijeke).
Spomen-ploče izginulim ratnicima za slobodu i ujedinjenje od
1912-te do 1918-te se nalaze i u crkvama u Ljubišu i Beloj Reci.
Spomenička obeležja sa spomen-pločama borcima Prvog i Drugog
svetskog rata urađena su u Kremnima i Mokroj Gori.
Spomen obelisk - na Sumatnom brdu se nalazi spomen obelisk
strijeljanim ranjenicima na Palisadu decembra 1941-ve godine, a
posvećen je i narodnom heroju Savu Jovanoviću Sirogojnu i prvoborcu
Aleksandru Jovanoviću Otrovu. Na Palisadu se nalaze dva
spomen-obeležja posvećena najvećoj pobedi zlatiborskih partizana nad
bugarskim okupatorom 24-tog, 25-tog i 26-tog avgusta 1944-te godine.
Spomen obelisk je podignut na inicijativu predsednika Socijalističke
Federativne Republike Jugoslavije, Josipa Broza. Namera je bila da
se izgradi spomenik zlatiborskim partizanima koji bi se video iz
svih krajeva tadašnjih Partizanskih Voda. Na spomeniku su upisani
stihovi Vaska Pope: Ne dam ovo sunca u očima, ne dam ovo hleba na
dlanu!
Spomen-biste - Uusamom centru Zlatibora posavljena je spomen
bista akademika Miladina Pećinara pored Kraljeve vode i u parku
ispred pošte bista djenerala Krste Smiljanića. U čajetinskom parku
postavljene su četiri spomen-biste prvoboraca: Dobrila Petrovića,
Rađena Simovića, Milivoja Ječmenice i Aleksandra Jovanovića Otrova.
Manastiri
Manastir Rujno, na severnim obroncima
Zlatibora, bio je kulturni i prosvetni centar u XVI veku. Nalazio se
u selu Vrutcima, i u njemu je radila jedna od prvih srpskih
štamparija. Od mnogih štampanih dela iz ove štamparije, sačuvano je
samo jedno Četvorojevanđelje, ali ni ono nije celovito. Štampao ga
je samouki monah Teodosije, i završio ga je 1537-me godine. Slova su
na njemu gruba i neujednačena i bila su napravljena od drveta.
Jevanđelje je štampano crnom bojom, osim inicijala i početka
Jevanđelja, gde je upotrebljena crvena. Posle 1537-me godine,
kaluđeri iz manastira Rujna prešli su u manastir Raču.
Najverovatnije je da su Turci u drugoj polovini XVI veka srušili
manastir Rujno i njegove blokove fino obrađenog crvenog mermera
odvukli u Užice i iskoristili za izgradnju islamske verske škole (medrese).
Manastir Uvac - u narodnoj pesmi "Miloš u Latinima", pored
ostalih nemanjićkih zadužbina, pominje se i crkva Janja. Ni do danas
nije tačno utvrđeno mesto gde se nalazio ovaj manastir, mada se
pominje više lokaliteta, kao što su, na primer, Breskva, Rebelj,
Sinjac i Rutoše, ali tradicija kaže da je to predio Stara Dobra u
zlatiborskom selu Uvcu, pored istoimene reke. Tu postoje ruševine
koje ukazuju da se ovde nalazio jedan od značajnijih manastira
nemanjićke države. Bio je veoma bogat i posedovao je vinograde i
pašnjake. Ruševine ovog manastira su skoro obnovljene i na njihovom
mestu je izgrađen manastir Uvac. Manastir Dubrava, takođe tek
nedavno obnovljen, bio je Janjin metoh i jedna od mnogih crkava
podignutih na Uvcu radi zaštite od bosanskih jeretika bogumila.
Prema jednom narodnom predanju, i u centru sela Gostilja nalazio se
jedan srednjovekovni manastir, zvan Bukalište.
RODNA KUĆA DIMITRIJA TUCOVIĆA nalazi se u selu
Gostilju. U njoj je živeo Dimitrije Tucović čelnik
socijalističkog radničkog pokreta u Srbiji. Kuca je tipa zlatiborske
brvnare i nalazi se pod zaštitom države.
Stećci - na Zlatiboru postoji dosta
srednjovijekovnih stećaka koje su podizali bogumili, gotovo u svakom
zlatiborskom selu, iako su mnogi korišćeni kao građevinski materijal.
Bogumile je Stefan Nemanja proterao iz Raške, pa su se oni ovde malo
duže zadržali na putu za Bosnu. Najlepši i najveći stećci (mnogi
stavljeni pod zaštitu države) nalaze se u selima Semegnjevu (dva
stećka), Šljivovici (groblje) i Krivoj Rijeci (groblje). Ovi
spomenici su u narodu poznati kao grčka, rimska ili latinska groblja.
|
|
